Abstract design with curved lines in blue and red on a black background

Kun je als volwassene ADHD ontwikkelen? | ADHD begrijpen

Meer volwassenen dan ooit krijgen de diagnose ADHD, en als je je afvraagt of je op latere leeftijd nog ADHD kunt krijgen, ben je niet de enige. Deze gids onderzoekt waarom het aantal diagnoses stijgt, hoe ADHD bij volwassenen verschilt van het stereotype beeld van ADHD bij kinderen, waarom een diagnose lastig kan zijn en hoe je verder kunt.

De afgelopen jaren is het gesprek over neurodiversiteit sterk veranderd. Een vraag die steeds vaker opduikt, zowel in spreekkamers van specialisten als in het publieke debat, is: Kun je als volwassene ADHD ontwikkelen?

Hoewel ADHD volgens de medische definitie een neurologische ontwikkelingsstoornis is die in de kindertijd moet zijn ontstaan, is het aantal diagnoses bij volwassenen sterk toegenomen: sinds 2020 is het meer dan verdubbeld.

Deze plotselinge toename betekent zelden dat de stoornis zomaar ontstaat. Meestal komt dit doordat de dagelijkse structuren en copingmechanismen die de symptomen jarenlang met succes verborgen hielden, op volwassen leeftijd simpelweg niet meer volstaan.

In het volgende artikel beantwoorden we de meest prangende vragen over ADHD bij volwassenen. We gaan onder andere dieper in op wat ADHD precies is, waarom diagnoses zo laat worden gesteld en hoe je ADHD bij een volwassene effectief kunt herkennen.

Wat is ADHD?

ADHD (aandachtstekort-hyperactiviteitsstoornis), ook medisch aangeduid als hyperkinetische stoornis, is de meest voorkomende neurogedragsstoornis. De stoornis is vanaf de vroege kindertijd aanwezig en blijft iemand het hele volwassen leven vergezellen. ADHD wordt wereldwijd al meer dan 140 jaar onder verschillende namen erkend en wordt tegenwoordig gediagnosticeerd aan de hand van gevestigde internationale classificaties, zoals ICD of DSM. Deze aandoening belemmert het dagelijks functioneren, leren en interpersoonlijke relaties aanzienlijk en leidt vaak tot een laag zelfbeeld. Hoewel men ooit dacht dat ADHD vooral jongens trof, blijkt uit hedendaags onderzoek dat het even vaak voorkomt bij beide geslachten. Het verschil zit in de manier waarop de symptomen zich uiten: jongens vertonen vaker hyperactiviteit en impulsiviteit, waardoor ze sneller worden doorverwezen naar specialisten. Meisjes hebben vaker moeite met aandachtstekort (bekend als ADD) en vallen zelden op door gedragsproblemen.

Symptomen van ADHD

Ongeacht leeftijd of geslacht bestaat het klinische beeld van de stoornis uit drie hoofdgroepen symptomen:

  • Overmatige hyperactiviteit

  • Overmatige impulsiviteit

  • Ernstige problemen met aandacht en concentratie

Waarom neemt het aantal diagnoses bij volwassenen zo sterk toe?

Veel volwassenen functioneerden jarenlang verrassend goed, totdat plotselinge veranderingen, met name die als gevolg van de COVID-19-pandemie die in 2020 begon, hun routines en externe structuren verstoorden. Voor een ADHD-brein is elke overgang, van plotseling thuiswerken tot dagelijkse wisselingen tussen taken, een enorme uitdaging.

Toen traditionele kantooromgevingen, strakke schema's en voortdurend toezicht wegvielen, verloren duizenden mensen de vertrouwde 'houvast' waarop ze hadden geleund. Geconfronteerd met een overweldigende stroom afleidingen en een gebrek aan routine, waren hun eerdere manieren om ermee om te gaan niet langer voldoende. Door deze plotselinge confrontatie met de realiteit beseften veel volwassenen dat hun levenslange problemen met concentratie, desorganisatie en emotionele wisselvalligheid geen persoonlijke tekortkomingen waren, maar het gevolg van ongediagnosticeerde ADHD.

Waarom krijgen plotseling zo veel volwassenen een diagnose?

Experts wijzen op verschillende belangrijke oorzaken van deze snelle toename:

  • Verlies van externe structuren: De overstap naar thuiswerken bracht onderliggende problemen met zelfregulatie aan het licht. Mensen die voorheen vertrouwden op strakke, door hun omgeving opgelegde schema's, verloren plotseling de controle over hun concentratie en de grenzen tussen werk en privéleven.

  • De rol van sociale media: Een explosie van online content over neurodiversiteit werkte als een spiegel. Veel mensen herkenden voor het eerst hun eigen verborgen worstelingen in de gedeelde ervaringen van anderen, wat hen ertoe aanzette professionele hulp te zoeken.

  • Genetica: Erfelijkheid speelt een grote rol. Vaak komen volwassenen pas bij een specialist terecht nadat bij hun eigen kind ADHD is vastgesteld.

  • De cultuur van onmiddellijke bevrediging: In de moderne wereld, die wordt gedreven door prikkels in een hoog tempo, nemen het vermogen om beloningen uit te stellen, verveling te verdragen en voor de toekomst te plannen af. In zo'n omgeving worden ADHD-achtige kenmerken vanzelf sterker bij een grotere groep mensen.

De emotionele impact van een late ADHD-diagnose

Een ADHD-diagnose krijgen als je in de 30, 40 of 50 bent, brengt vaak een complexe mix van opluchting en 'diagnostisch verdriet' met zich mee. Het is volkomen normaal om diep verdriet te voelen om de jongere versie van jezelf die opgroeide met het gevoel fundamenteel tekort te schieten of gewoon 'lui' te zijn.

Experts suggereren dat als een diagnose een zware emotionele belasting met zich meebrengt of gepaard gaat met andere aandoeningen zoals depressie of angst, hulp zoeken bij een traumagesensitieve therapeut vaak een cruciale eerste stap is. Het verwerken van het verdriet om 'wat had kunnen zijn' is essentieel om toe te werken naar een gezonde aanvaarding van 'wat er nu is.'

Hoe kan ADHD op volwassen leeftijd worden vastgesteld?

ADHD op volwassen leeftijd diagnosticeren is zeker mogelijk, maar er zijn geen sluiproutes: een bloedtest of hersenscan kan geen definitief antwoord geven. Het is een proces dat tijd en gesprekken vergt, geen eenmalig onderzoek.

Het begint doorgaans met een uitgebreid gesprek met een specialist, zoals een psychiater of psycholoog. Die vraagt niet alleen naar je symptomen, maar ook hoe je dagelijkse problemen zich daadwerkelijk uiten in je werk, relaties en huishoudelijke taken. Het doel is om het volledige beeld te begrijpen, niet simpelweg een lijst met symptomen af te vinken.

Dit wordt aangevuld met gestandaardiseerde vragenlijsten, zoals de Conner's Adult ADHD Rating Scale (CAARS), die helpen om de ernst en het patroon van de symptomen beter meetbaar in kaart te brengen. Op zichzelf stellen ze geen diagnose, maar ze bieden de arts wel een concreet referentiepunt.

Er is nog een cruciaal punt: ADHD is een neurologische ontwikkelingsstoornis, wat betekent dat de oorsprong ervan in de kindertijd ligt. Daarom kan de arts vragen hoe je eerste schooljaren waren en of je moeite had met concentreren of stilzitten. Soms vraagt de arts ook om met een ouder, broer of zus, of iemand anders die je als kind kende, te spreken. Veel mensen, vooral vrouwen, hebben immers jarenlang met niet-gediagnosticeerde ADHD geleefd en zich zo goed weten aan te passen dat niemand het ooit heeft opgemerkt.

Wat zijn de symptomen van ADHD bij volwassenen?

Terwijl kinderen vooral hyperactiviteit en impulsiviteit vertonen, nemen deze symptomen bij volwassenen meestal af. Daardoor komen problemen met aandacht, organisatie en emotieregulatie meer op de voorgrond.

Een volwassene met ADHD:

  • Maakt door gebrek aan oog voor detail slordigheidsfouten: op het werk, in documenten of bij dagelijkse taken.

  • Verliest de draad van een gesprek, vergadering of lang college, ondanks dat hij of zij zijn of haar best doet om te luisteren.

  • Komt vergeetachtig over, zelfs wanneer iemand rechtstreeks tegen hem of haar spreekt.

  • Begint taken met veel enthousiasme, maar verliest al snel zijn interesse en gaat met iets anders aan de slag.

  • Vermijdt taken die langdurige concentratie vereisen.

  • Is snel afgeleid door zowel prikkels van buitenaf als afdwalende gedachten.

  • Vergeet rekeningen te betalen, te bellen, afspraken na te komen of kleine dagelijkse klusjes te doen.

Dit gaat gepaard met kenmerkende desorganisatie: alledaagse spullen kwijtraken, moeite hebben om deadlines te halen, uitstellen, je overweldigd voelen door grotere projecten en moeite hebben om gewoon aan een taak te beginnen, laat staan die af te maken.

Bij volwassenen uit hyperactiviteit zich zelden in rennen of klimmen; vaker uit het zich als:

  • Een innerlijk gevoel van onrust, het gevoel dat "ik ergens anders zou moeten zijn".

  • Moeite met tot rust komen in stilte en rust.

  • Friemelen, met voorwerpen spelen of met de vingers tikken.

  • Overmatig praten en anderen onderbreken.

  • De voortdurende indruk dat je het druk hebt, in combinatie met het gevoel weinig gedaan te krijgen.

  • Ongeduld en een sterke voorkeur voor actieve bezigheden boven een zittende levensstijl.

Dit omvat overhaaste beslissingen zonder rekening te houden met de gevolgen, plotselinge woede-uitbarstingen, impulsief winkelen, te hard rijden of de neiging om naar stimulerende middelen te grijpen. Ook een sterke moeite met het uitstellen van beslissingen of handelingen is kenmerkend. Impulsiviteit kan dan een manier zijn om met die innerlijke spanning om te gaan.

Wat maakt een diagnose bij volwassenen zo lastig?

Een van de redenen waarom de vraag "kan ADHD voor het eerst op volwassen leeftijd optreden?" zo moeilijk te beantwoorden is, is dat veel andere aandoeningen er sterk op lijken. Voordat een goede arts ADHD vaststelt, moet die verschillende aandoeningen die erop lijken uitsluiten of herkennen als bijkomende aandoeningen:

  • Te weinig slaap. Chronisch slaaptekort tast het geheugen en de concentratie aan op manieren die bijna niet te onderscheiden zijn van ADHD. Het verschil zit in de tijdlijn: ADHD is er al sinds de kindertijd, terwijl slaapproblemen meestal komen en gaan afhankelijk van de omstandigheden.

  • Schildklierproblemen. Een overactieve schildklier kan iemand opgejaagd en rusteloos maken, wat gemakkelijk kan worden verward met de hyperactieve kant van ADHD.

  • Angst en depressie. Dit komt bijzonder vaak voor: mensen zoeken hulp voor angst of een sombere stemming en beseffen pas later dat die gevoelens het gevolg waren van jarenlange problemen door niet-gediagnosticeerde ADHD, en niet de onderliggende oorzaak.

  • Autisme. ADHD en autisme komen vaak samen voor; het is eerder de regel dan de uitzondering. Meltdowns worden bijvoorbeeld afgedaan als ADHD-"uitbarstingen" of angstaanvallen, voordat iemand het volledige plaatje ziet.

De gender- en identiteitskloof

Historisch gezien is ADHD te weinig vastgesteld bij vrouwen, meisjes en BIPOC-groepen. Omdat veel vrouwen niet passen in het stereotype van het 'hyperactieve jongetje', verbergen ze hun symptomen vaak tientallen jaren. Ze groeien mogelijk op met het etiket 'gevoelig', 'humeurig' of 'dromerig' en krijgen pas een diagnose nadat bij hun eigen kinderen ADHD is vastgesteld, of wanneer ze in hun twintiger of dertiger jaren volledig uitgeput raken.

De 'onofficiële' symptomen: hyperfocus en tijdsblindheid

Standaarddiagnostische checklists missen vaak de meest opvallende kanten van de ADHD-ervaring. Een van de meest voorkomende 'verborgen' symptomen is hyperfocus: het vermogen om zo op te gaan in een interessante taak dat je vergeet te eten, te drinken of zelfs naar het toilet te gaan. Hoewel dit tot ongelooflijke creativiteit en 'snel denken' kan leiden, gaat het vaak ten koste van tijdsblindheid. Voor iemand met ADHD kan 'vijf minuten' hetzelfde aanvoelen als een uur, waardoor je denkt dat je nog tijd hebt om te douchen, terwijl een belangrijke vergadering al over enkele ogenblikken begint.

Hoe je ADHD-behandeling en informatie kunt benaderen

Het internet staat vol met informatie over ADHD, en die is niet allemaal goed voor je. Het is goed om jezelf af en toe een simpele vraag te stellen: geeft wat ik lees me kracht, of haalt het me juist naar beneden? Veel online materiaal reduceert ADHD tot een lijst met obstakels en mislukkingen, alsof een diagnose een veroordeling is. Je haalt veel meer uit bronnen die ADHD zien als iets waar je goed mee kunt omgaan door je te richten op concrete strategieën, in plaats van alleen op een opsomming van problemen.

Medicatie is een aparte kwestie. Er heerst nog steeds behoorlijk wat onnodige schaamte rond dit onderwerp, maar de beslissing om medicatie te gebruiken is een puur medische en persoonlijke keuze. Voor veel mensen werkt medicatie een beetje als een bril voor de hersenen: het verandert niet wie je bent, maar helpt je om wat je weet om te zetten in wat je daadwerkelijk doet. Of iemand het ziet als een permanente oplossing of als ondersteuning bij het aanleren van nieuwe gewoonten, medicatie kan een volkomen geldig onderdeel zijn van een breder plan om ADHD onder controle te houden.

Bronnen:

ADDitude Magazine - Inzichten en strategieën om met ADHD op volwassen leeftijd om te gaan.

National Institute of Mental Health (NIMH) - Betrouwbare, wetenschappelijk onderbouwde feiten over symptomen, diagnose en behandeling.

CHADD

Journal of Global Health (Onderzoek naar wereldwijde prevalentie) – Statistische analyses van de toenemende aantallen diagnoses bij volwassenen.

Industrial Psychiatry Journal (Klinisch perspectief) - Medische inzichten in het beoordelen en onderscheiden van ADHD-symptomen bij volwassenen.

Bekijk onze producten

Abonneer je op onze e-mails

Wees als eerste op de hoogte van nieuwe collecties en speciale aanbiedingen.